Δευτέρα, 3 Μαρτίου 2008

* ΜΕΓΑΛΗ ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗ




ΜΕΓΑΛΗ ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗ

Τ στδιον τν ρετν νωκται, ο βουλμενοι θλσαι εσλθετε, ναζωσμενοι τν καλν τς νηστεας γνα. Ο γρ νομμως θλοντες, δικαως στεφανονται. Κα ναλαβντες τν πανοπλαν το Σταυρο, τν χθρν ντιμαχησμεθα, ς τεχος ρρηκτον κατχοντες τν Πστιν, κα ς θρακα τν προσευχν, κα περικεφαλααν τν λεημοσνην. ντ μαχαρας τν νηστεαν, τις κτμνει π καρδας πσαν κακαν. ποιν τατα, τν ληθινν κομζεται στφανον, παρ το Παμβασιλως Χριστο, ν τ μρα τς Κρσεως.

Η

Μεγάλη Σαρακοστή είναι ένα πνευματικό ταξίδι με προορισμό το Πάσχα. Ένα ταξίδι εσωτερικής μεταστροφής και αναζήτησης, με έντονο το στοιχείο της χαρμολύπης. Η χαρά και η λύπη εδώ δεν είναι δύο αντικρουόμενα, αλλά απαραίτητα για την πνευματική μας ζωή συναισθήματα. Είναι λύπη και πένθος για την αμαρτία και ελπίδα και χαρά για τη σωτηρία. «αυτήν την της κατανύξεως ποιότητα εννοών, εξίσταται πώς πένθος και λύπην λεγομένην, την χαράν και την ευφροσύνην ένδοθεν, ώσπερ μέλι κηρίω συμπεπλεγμένην κέκτηται». (Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος).

Ιδού καιρός ευπρόσδεκτος, λοιπόν, ιδού καιρός μετανοίας, κατά τον Απόστολο Παύλο, είναι αυτή η περίοδος για τους χριστιανούς. Είναι ο καιρός εκείνος όπου μας καλεί ο ίδιος ο Κύριος να συμπορευθούμε μαζί του προς την Ανάσταση.

Η απάντηση μας στην πρόσκληση του Θεού προϋποθέτει στην αρχή μια μεταστροφή και στη συνέχεια, σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας, μια στάση μετανοίας.

Η μετάνοια καρποφορεί στη χάρη και με τη χάρη ενός έντονου χαρακτηριστικού, που δεσπόζει σ’όλη τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, της κατανύξεως.

«Κατανύξεως καιρόν, τον της νηστείας νυν ευρηκότες, κλαύσωμεν σφοδρώς και στενάξωμεν· πετάσωμεν χείρας, προς τον μόνον Λυτρωτήν, του σώσαι τας ψυχάς ημών» (Κανόνας Τριωδίου Δευτέρας Β’ Νηστειών).

Η κατάνυξη είναι η δωρεά της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που συνιστά προϋπόθεση για την πραγματοποίηση ή καταξίωση του ανθρώπου στη δίψα της προσωπικής κοινωνίας ή στο πάθος της αγάπης του Θεού. Είναι η οδός της συντριβής και της μετάνοιας, δηλαδή της αρνήσεως κάθε ανθρώπινου εγωισμού.

Μέσα σ’όλο αυτό το πνεύμα της κατανύξεως, συναντάμε τη νηστεία, η οποία θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι και η ραχοκοκαλιά της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η νηστεία αν και αποτελεί μορφή σωματικής ασκήσεως, εντάσσεται στον πνευματικό αγώνα του πιστού, αγώνα ελευθερίας από τις επιθυμίες και τις ανάγκες της αμαρτωλής φύσεώς μας, την τυραννία των σαρκικών και υλικών πραγμάτων και αγαθών. «Νήστευσον ψυχή μου, κακίας και πονηρίας, κράτησον οργής και θυμού και πάσης αμαρτίας. Ιησούς γαρ ταύτην θέλει νηστείαν, ο φιλανθρωπότατος Θεός ημών»(Κανόνας Τριωδίου Δευτέρας Γ’ νηστειών). Η νηστεία υπερβαίνει τα όρια της ατομικής καθάρσεως και δικαιώσεως και γίνεται άσκηση ταπεινώσεως και αγάπης, κοινωνία και ζωή με τους άλλους και για τους άλλους, για να είναι νηστεία καθαρή και αληθινή, ευπρόσδεκτη και ευάρεστη στον Κύριό μας. «Νηστεύοντες αδελφοί σωματικώς, νηστεύσωμεν και πνευματικώς· λύσωμεν πάντα σύνδεσμον αδικίας, διαρρήξωμεν στραγγαλιάς βιαίων συναλλαγμάτων· πάσαν συγγραφήν άδικον διασπάσωμεν· δώσωμεν πεινώσιν άρτον, και πτωχούς αστέγους εισαγάγωμεν εις οίκους, ίνα λάβωμεν παρά Χριστού του Θεού το μέγα έλεος»(Στιχηρό Εσπερινού Τετάρτης Α’ Νηστειών).

Μέγας Βασίλειος περί Νηστείας

Πολύτιμο δώρο του Θεού είναι η νηστεία. Θεσμός πανάρχαιος, που διατηρήθηκε σαν πατρική κληρονομιά κι έφτασε μέχρι τις μέρες μας.

Δεχθείτε τη λοιπόν με χαρά. Δεχθείτε οι φτωχοί τη σύντροφό σας. Δεχθείτε οι υπηρέτες την ανάπαυσή σας. Δεχθείτε οι πλούσιοι αυτή που σάς σώζει από τον κίνδυνο του κορεσμού και νοστιμίζει όσα η συνεχής απόλαυση ανοσταίνει.

Οι άρρωστοι δεχθείτε τη μητέρα της υγείας. Οι υγιείς την εξασφάλιση της ευεξίας. Ρωτήστε τους γιατρούς, και θα σάς πουν πως τίποτα δεν είναι τόσο αμφίβολο κι αβέβαιο όσο η υγεία. Γι’ αυτό οι συνετοί με τη νηστεία προσπαθούν να διατηρήσουν την υγεία τους και να γλυτώσουν από το συντριπτικό φορτίο της παχυσαρκίας.

Μην ισχυρίζεσαι πως δεν μπορείς να νηστέψεις, φέρνοντας σαν πρόφαση αρρώστια ή σωματική αδυναμία, αφού, από την άλλη μεριά, σ’ όλη σου τη ζωή ταλαιπωρείς το σώμα σου με την πολυφαγία. Γνωρίζω πολύ καλά πως οι γιατροί επιβάλλουν στους αρρώστους μάλλον λιτή δίαιτα και νηστεία παρά ποικιλία και αφθονία φαγητών.

Άλλωστε, τι είναι ευκολότερο για το σώμα, να περάσει τη νύχτα μ’ ένα ελαφρό δείπνο ή να πέσει στο κρεβάτι βαρύ απ’ την πολυφαγία; Μπορεί ν’ αναπαυθεί έτσι ή θα στριφογυρίζει παραφορτωμένο και ταλαίπωρο; Ποιο πλοίο μπορεί να κυβερνήσει ευκολότερα ένας καπετάνιος και να το σώσει σε μια θαλασσοταραχή, το βαρυφορτωμένο ή εκείνο που έχει το κανονικό του φορτίο; Το βαρυφορτωμένο δεν θα το βυθίσει μια μικρή τρικυμία; Έτσι και τα σώματα, όταν ταλαιπωρούνται με την πολλή τροφή, εύκολα υποκύπτουν στις αρρώστιες. Ενώ όταν τρέφονται ελαφρά, διατηρούν την καλή τους υγεία.[...]

Η νηστεία ενισχύει την προσευχή, γίνεται φτερό στην πορεία της προς τον ουρανό. Είναι μητέρα της υγείας, παιδαγωγός της νιότης, στολίδι των γηρατειών. Είναι συνοδοιπόρος των ταξιδιωτών και ασφάλεια των συγκατοίκων.[...]

Η ζωή του Τιμίου Προδρόμου ήταν μια συνεχής νηστεία. Δεν είχε ούτε κρεβάτι ούτε τραπέζι ούτε κτήματα ούτε ζώα ούτε αποθήκες τροφίμων ούτε τίποτ’ άλλο, απ’ αυτά που θεωρούνται απαραίτητα για τη ζωή. Γι’ αυτό όμως ο Κύριος διακήρυξε πως ήταν «ο σπουδαιότερος απ’ όσους γέννησαν ποτέ γυναίκες» (Ματθ. 11:11).

Η νηστεία ανέβασε στον τρίτο ουρανό και τον απόστολο Παύλο, που την απαρίθμησε ανάμεσα στα καυχήματα για τις θλίψεις του (Β’ Κορ. 11:17).

Για όλες όμως τις αρετές, κορυφαίο τύπο και υπογραμμό έχουμε τον ίδιο τον Κύριο. Ο Κύριος, λοιπόν, μετά από νηστεία σαράντα ημερών, άρχισε το έργο του εδώ στη γη (Ματθ. 4:2). Πρώτα οχύρωσε και εξόπλισε με τη νηστεία τη σάρκα, που πήρε για χάρη μας, κι ύστερα δέχθηκε τους πειρασμούς του διαβόλου. Παρόμοια κι εμείς, με νηστείες ας ετοιμαζόμαστε κι ας προγυμναζόμαστε στους αγώνες εναντίον των πνευματικών αντιπάλων.

Σε μιαν αμφίβολη πολεμική συμπλοκή, η παρουσία κάποιου συμμάχου στο πλευρό του ενός εμπολέμου προκαλεί την ήττα του άλλου. Λοιπόν, το πνεύμα και η σάρκα βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση. Με ποιο θα συμμαχήσεις; Αν συμμαχήσεις με τη σάρκα, θα εξασθενίσεις το πνεύμα. Ενώ αν συμμαχήσεις με το πνεύμα, θα υποδουλώσεις τη σάρκα. Αφού θέλεις να ισχυροποιήσεις το πνεύμα σου, δάμασε τη σάρκα με τη νηστεία. Ο απόστολος Παύλος γράφει: «Όσο ο εξωτερικός άνθρωπος (δηλαδή η σάρκα) φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός (δηλαδή το πνεύμα) ανανεώνεται» (Β’ Κορ. 4:16).

Ο Μωυσής, για να πάρει τη νομοθεσία για δεύτερη φορά, χρειάστηκε και δεύτερη νηστεία (Εξ. 34:28).

Οι Νινευίτες, αν δεν είχαν νηστέψει οι ίδιοι και τα ζώα τους, δεν θα είχαν γλυτώσει την καταστροφή (Ιων. 3:4- 10).

Αλλά και τον Ησαύ, τι ήταν εκείνο που τον εξευτέλιζε και τον έκανε δούλο του αδελφού του; Δεν ήταν ένα φαγητό; Γι’ αυτό και μόνο πούλησε τα πρωτοτόκια του (Γεν. 25:29-34)!

Ποιοι, πάλι, άφησαν τα πτώματά τους στην έρημο; Δεν τ’ άφησαν εκείνοι που επιζήτησαν την κρεοφαγία και την καλοπέραση της Αιγύπτου (Αριθ. 11:33- 34); Όσο δηλαδή οι Ισραηλίτες έμεναν ικανοποιημένοι μόνο με το μάννα, νικούσαν τους εχθρούς τους και κανείς τους δεν αρρώσταινε. Όταν όμως θυμήθηκαν τις χύτρες με τα κρέατα και νοστάλγησαν τη δουλεία στην Αίγυπτο, τιμωρήθηκαν. Πέθαναν στην έρημο και δεν αξιώθηκαν να δουν τη γη της επαγγελίας.

Δεν φοβάσαι κι εσύ το παράδειγμα αυτό; Δεν σκέφτεσαι μήπως με την πολυφαγία αποκλειστείς από την ουράνια γη της επαγγελίας;

Η απόλαυση άφθονης και λιπαρής τροφής δημιουργεί στην ψυχή αναθυμιάσεις, που, σαν ένα πυκνό σύννεφο καπνού, εμποδίζουν το νου ν’ αντικρύσει τις ελλάμψεις του Παναγίου Πνεύματος.

Η νηστεία είναι ισχυρό όπλο εναντίον των δαιμόνων. «Αυτό το δαιμονικό γένος δεν μπορεί να διωχθεί με κανένα άλλο μέσο, παρά μόνο με την προσευχή και τη νηστεία», είπε ο Κύριος στην περίπτωση του δαιμονισμένου νέου (Μάρκ. 9:29).

Με την τροφή, τη μέθη και τα διάφορα καρυκεύματα εξάπτεται και κάθε είδος ακολασίας. Το κυνήγι της απολαύσεως μεταβάλλει τους λογικούς ανθρώπους σε άλογα ζώα.

Η κραιπάλη προκαλεί και φρικτές διαστροφές. Γίνεται αιτία ν’ αναζητούν οι ακόλαστοι τη γυναίκα στον άνδρα και τον άνδρα στη γυναίκα.

Η νηστεία ρυθμίζει και την έγγαμη ζωή. Εμποδίζει την ασυδοσία και επιβάλλει σύμφωνη εγκράτεια, για ν’ αφοσιωθούν οι σύζυγοι στην προσευχή.

Μην περιορίζεις όμως την αρετή της νηστείας μόνο στη δίαιτα. Αληθινή νηστεία δεν είναι μόνο η αποχή από ορισμένα φαγητά, αλλά η αποξένωση από τα πάθη και τις αμαρτίες: Να μην αδικήσεις κανένα. Να συγχωρήσεις τον πλησίον σου για τη λύπη που σου προξένησε, για το κακό που σου έκανε, για τα λεφτά που σου χρωστάει. Διαφορετικά, μολονότι δεν τρως κρέας, τρως τον ίδιο τον αδελφό σου. Μολονότι εγκρατεύεσαι στο κρασί, δεν εγκρατεύεσαι στις κακολογίες. Μολονότι νηστεύεις ως το βράδυ, ξοδεύεις την ημέρα σου στα δικαστήρια.

Η Αγία Γραφή αναφέρει: «Αλίμονο σ’ αυτούς που μεθάνε χωρίς κρασί» (Ησ. 28:1). Τέτοια μέθη είναι π.χ. ο θυμός, που κάνει την ψυχή να παραφρονήσει. Είναι επίσης ο φόβος, που παραλύει τη διάνοια. Γενικά, κάθε πάθος που ζαλίζει το νου είναι και μια μέθη. Ο οργισμένος μεθάει με το πάθος του. Δεν σκέφτεται ποιους έχει μπροστά του. Σαν να πολεμάει μέσα στη νύχτα, αρπάζει το καθετί, σκοντάφτει στον καθένα. Δεν ξέρει τι λέει, βρίζει, χτυπάει, απειλεί, ορκίζεται, κραυγάζει.

Αν λοιπόν θέλεις να νηστέψεις πραγματικά, πρέπει ν’ αποφύγεις όλα τα πάθη.

Πρόσεξε και κάτι άλλο: Να μη γίνει η αυριανή νηστεία αφορμή κραιπάλης σήμερα. μην καταστρέφεις με τη σημερινή ασυδοσία την αυριανή εγκράτεια.[...]

Αφού λοιπόν τέτοια αγαθά μάς προσφέρει η βασίλισσα αυτή των αρετών, ας τη δεχτούμε χωρίς καμιά κατήφεια, χωρίς κανένα γογγυσμό. Όλοι πρόθυμα ας τιμήσουμε το πνευματικό τραπέζι που μάς παραθέτει η νηστεία, εξαγνίζοντάς μας και προετοιμάζοντάς μας για την αιώνια θεία ευφροσύνη του παραδείσου.


Μέγας Βασίλειος

ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΡΙΩΔΙΟΥ

Το Σάββατο στον εσπερινό του Τελώνου και Φαρισαίου ο Δεξιός Ιεροψάλτης κατέρχεται από το αναλόγιό του και λαμβάνει το Τριώδιο(λειτουργικό βιβλίο πού περιέχει υμνολογικό υλικό κυρίως του Εσπερινού και του Όρθρου και χρησιμοποιείται μαζί με το Μηναίο και την Παρακλητική στις Ιερές Ακολουθίες της περιόδου από Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου μέχρι το Μεγάλο Σάββατο) που βρίσκεται κάτω από την εικόνα του Χριστού στο τέμπλο, κάνει τρεις συμβολικές μετάνοιες και πηγαίνει ξανά στο αναλογιό του.

Το Τριώδιο αποτελεί το κινητό εκείνο τμήμα του εκκλησιαστικού έτους που προπαρασκευάζει για τον άξιο εορτασμό των Παθών και της Αναστάσεως με ανάλογα βιώματα, πνευματική καλλιέργεια και συμμετοχή, με αγώνα μετανοίας, προσευχής και νηστείας. Περιλαμβάνει δέκα Κυριακές. Από την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου μέχρι τον Εσπερινό του Μ. Σαββάτου. Διαιρείται σε δύο τμήματα. Το προ της Νηστείας (Κυριακή Τελώνου και Φαρισαίου, Ασώτου, Απόκρεω, Τυροφάγου) και της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και της Μ. Εβδομάδας δηλαδή έξι εβδομάδες και μία (Α’ Κυριακή των Νηστειών – της Ορθοδοξίας, Β’ Κυρ. Νηστειών- Αγ. Γρηγορίου Παλαμά, Γ’ Κυρ. Νηστειών- Σταυροπροσκυνήσεως, Δ’ Κυρ. Νηστειών – Αγ. Ιωάννου της Κλίμακος, Ε’ Κυρ. Νηστειών- Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, Στ’ Κυρ. Νηστειών- Βαΐων και η Μεγάλη Εβδομάδα).

Το Τριώδιο διαμορφώθηκε σε τελική μορφή γύρω στον 15ο αιώνα. Ονομάστηκε Τριώδιο γιατί οι Κανόνες κατά τις καθημερινές ακολουθίες του Όρθρου περιλαμβάνουν τρεις ωδές την η’, θ’ και μια από τις πρώτες ωδές.

ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗΣ

Κυριακή Τελώνου και Φαρισαίου: Η συντριβή της καρδιάς και η ταπεινόφρονη αποφυγή του φαρισαϊκού εγωισμού ανοίγει τις πύλες της αληθινής μετάνοιας και του θείου ελέους.

Κυριακή Ασώτου: Τονίζεται το πνεύμα της μετάνοιας και το μεγαλείο της χριστιανικής ελευθερίας.

Κυριακή των Απόκρεω: Προηγείται το Ψυχοσάββατο υπέρ «πάντων των απ’ αιώνος κοιμηθέντων ευσεβώς επ’ ελπίδι αναστάσεως ζωής αιωνίου». Ακολουθεί την Κυριακή η υπόμνηση της μελλούσης κρίσεως και η προτροπή για μετάνοια. Ο Χριστός εμφανίζεται επί θρόνου δόξης.

Κυριακή της Τυροφάγου ή του απωλεσθέντος Παραδείσου της τρυφής: Μετά την προπαρασκευή των ψυχών προς μετάνοιαν αρχίζει και η σωματική συμμετοχή στη νηστεία.

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή έχει βασικό χαρακτηριστικό της την εγκράτεια και τη νηστεία. Προβάλλει συνταρακτικά πρότυπα.

Α’ Κυριακή των Νηστειών ή της Ορθοδοξίας. Το Σάββατο το παράδειγμα του Αγ. Θεοδώρου, που μας θυμίζει πόσο δυνατή είναι η ζωντανή πίστη. Την Κυριακή της Ορθοδοξίας η αναστήλωση των εικόνων, η νίκη των καθαρών των πνευματικών ανθρώπων απέναντι σε κάθε πλάνη και αίρεση.

Β’ Κυριακή των Νηστειών- Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά: Κεντρικό θέμα η νηστεία, η προσευχή και η έντονη άσκηση της ελεημοσύνης. Αυτά βοηθούν τον εσωτερικό καθαρμό. Πρότυπο ο Αγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς. Στο πρόσωπό του συγκεντρώνεται σοφία και γνώση που ανθίζουν από μια βαθειά ορθόδοξη πίστη.

Γ’ Κυριακή των Νηστειών- της Σταυροπροσκυνήσεως.
Τώρα υμνείται ο Σταυρός, ο «της εγέρσεως Χριστού τας αυγάς φωτοβολείν». Ο άνθρωπος τοποθετείται απέναντι στο Σταυρό. «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού». Ο Σταυρός προβάλλεται ως στήριγμα και βοήθεια.

Δ’ Κυριακή των Νηστειών- Αγ. Ιωάννου της Κλίμακος. Μετά την άσκηση ο δρόμος της ανυψώσεως. Ο Αγ. Ιωάννης της Κλίμακος προσφέρει την ανθρώπινη εμπειρία της μυστικής ανόδου.

Ε’ Κυριακή των Νηστειών – της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας. Βαθειά συνειδητή μετάνοια. Πρότυπον η Οσία Μαρία η Αιγυπτία, η πρώην αμαρτωλή, ασκήτρια της ερήμου για 47 ολόκληρα χρόνια. Την Τετάρτη ο Μέγας Κανόνας και την Παρασκευή ο Ακάθιστος Ύμνος.

ΣΤ’ Κυριακή των Νηστειών- Βαΐων: ( Το Σάββατο η ανάσταση του Λαζάρου). Η θριαμβευτική είσοδος του Ιησού στα Ιεροσόλυμα.

Μεγάλη Εβδομάδα: Είσοδος στο χώρο του μυστηρίου. Η Μεγ. Τεσσαρακοστή μάς προετοίμασε με τη χάρη του Θεού και τη δική μας προσπάθεια, στην ταπεινοφροσύνη, στη μετάνοια, στην προσοχή, την άσκηση, την νηστεία και προσευχή για τη συμμετοχή μας στη θεία Κοινωνία.

ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΗΓΙΑΣΜΕΝΩΝ

Όλες τις Τετάρτες και Παρασκευές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (καθώς και όσες συμπέσει εορτή αγίου) τελείται η θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων. Τι είναι αυτή η Λειτουργία και γιατί γίνεται μόνο κατά τη Μ. Τεσσαρακοστή;

Η Εκκλησία μας έχει εν χρήσει τρεις θ. Λειτουργίες κατά τις οποίες γίνεται Θυσία: Την Λειτουργία του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, την Λειτουργία του αγίου Βασιλείου και τη Λειτουργία του αγίου Ιακώβου.[...]

Όλες όμως αυτές οι Λειτουργίες έχουν πανηγυρικό και χαρμόσυνο χαρακτήρα. Αλλ’ η Μ. Τεσσαρακοστή είναι πένθιμος περίοδος. Γι΄ αυτό η Εκκλησία μας όρισε να μη γίνονται οι Λειτουργίες αυτές παρά μόνο κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μ. Τεσσαρακοστής. (Κανόνας 49ος της εν Λαοδικεία Συνόδου). Οι παλιοί όμως χριστιανοί δεν μεταλάμβαναν των θείων Μυστηρίων μόνο κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές, αλλ’ ακόμη συχνότερα. Ο Μ. Βασίλειος σε μία επιστολή του (προς Καισαρία) αναφέρει ότι οι πιστοί της περιοχής του είχαν συνήθεια να μεταλαμβάνουν και τέσσερις και πέντε φορές την εβδομάδα! Γνώριζαν οι παλιοί Χριστιανοί ότι χωρίς συχνή μετάληψη των Αχράντων Μυστηρίων δεν είναι δυνατό να ζουν «εν Χριστώ». Ο Χριστός δεν είναι μία αφηρημένη ιδέα. Δεν είναι μία απρόσωπος δύναμη. Ο Χριστός είναι το Δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, είναι ο Υιός του Θεού, που σε ορισμένη χρονική στιγμή έγινε άνθρωπος «δι’ ημάς τους ανθρώπους και δια την ημετέραν σωτηρίαν» και σταυρώθηκε και πέθανε και ετάφη και ανέστη εκ νεκρών και ανελήφθη εν δόξη εις τους ουρανούς και «εκάθισεν εν δεξιά του Πατρός». Ο Χριστός είναι ακόμη, όπως είπε ο Ίδιος, «βρώσις και πόσις», δηλαδή φαγητό και ποτό. Στο Μυστήριο της θείας Ευχαριστίας ο Χριστός, ο «Αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου», αυτοπροσφέρεται στους πιστούς υπό τη μορφή του άρτου και του οίνου, τα οποία έχουν, κατά τρόπο απερινόητο και μυστηριώδη, μεταβληθεί σε αυτό τούτο το ¶χραντο Σώμα Του και σε αυτό τούτο το Τίμιο Αίμα Του. Ο Χριστός είναι ο αγιασμός μας, το φως μας, η ζωή μας.[...]

Πώς όμως θα κοινωνούν συχνά οι πιστοί, αφού θεία Λειτουργία δε γίνεται παρά μόνο κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μ. Τεσσαρακοστής; Η Εκκλησία μας βρήκε τρόπο: Καθόρισε να τελείται κατά τις άλλες μέρες της Μ. Τεσσαρακοστής μία άλλη Λειτουργία, η Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων. Κατά τη Λειτουργία αυτή δεν τελείται Θυσία, δε γίνεται δηλαδή μεταβολή του άρτου και του οίνου σε Σώμα και Αίμα Χριστού. Αλλά τι γίνεται; Τα Τίμια Δώρα, ο ¶ρτος και ο Οίνος είναι έτοιμα, έχουν προαγιασθή (γι’ αυτό και λέγεται Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων) κατά την προηγηθείσα θεία Λειτουργία της Κυριακής, είναι πλέον Σώμα και Αίμα Χριστού, και απλώς προσφέρονται προς μετάληψη στους πιστούς.

Εξηγούμεθα λεπτομερέστερα: Ο Ιερέας καθ’ έκαστη Κυριακή κόπτει το πρόσφορο το λεγόμενο «Αμνόν», δηλαδή το τετράγωνο εκείνο τεμάχιο της σφραγίδας που γράφει ΙΣ-ΧΣ ΝΙ-Κα, και το τοποθετεί επάνω στο ιερό Δισκάριο. Μετ’ ολίγο, κατά τη στιγμή του «Σε υμνούμεν...», το τεμάχιον αυτό του άρτου θα μεταβληθεί δια της ευλογίας του Ιερέως (ω θαύμα θαυμάτων!) σε αυτό τούτο το Σώμα του Κυρίου, όπως και ο οίνος, που είναι στο ιερό Ποτήριο, θα μεταβληθεί και αυτός σε αυτό τούτο το Αίμα του Κυρίου. Όταν όμως βρισκόμαστε στη πένθιμο περίοδο της Μ. Τεσσαρακοστής, ο Ιερέας, κατά τη Θ. Λειτουργία της Κυριακής, δεν θα κόψει ένα μόνο τεμάχιο εκ της σφραγίδας του προσφόρου, ωσάν αυτό που είπαμε ανωτέρω, αλλά περισσότερα (συνήθως τρία), ανάλογα προς τον αριθμό των Λειτουργιών των Προηγιασμένων που θα τελέσει κατά την εβδομάδα. Τα τεμάχια αυτά (που δεν κόπτονται όλα από ένα πρόσφορο, αλλ’ ένα από κάθε πρόσφορο), θα τα ευλογήσει κατά την ώρα που πρέπει και αυτά θα μεταβληθούν σε Σώμα Χριστού. Από αυτά το ένα θα χρησιμοποιηθεί για τη θεία Μετάληψη της ημέρας εκείνης (Κυριακής), τα άλλα (συνήθως δύο) θα εμβαπτισθούν στο ιερό Ποτήριο, όπου το άγιο Αίμα του Κυρίου, και θα φυλαχθούν σε ειδικό κιβωτίδιο, το ιερό Αρτοφόριο, για τις Λειτουργίες των Προηγιασμένων Δώρων που θα γίνουν εντός της εβδομάδας. Κατ’ αυτές τις Λειτουργίες ο Ιερέας θα προσφέρει στους πιστούς προς μετάληψη τα Προηγιασμένα αυτά Δώρα. Πόσο ωραία και πόσο σοφά τα έχει όλα καθορίσει η Εκκλησία μας!...[...]

Η Λειτουργία των Προηγιασμένων είναι συνυφασμένη με Εσπερινό, είναι δηλαδή βραδινή. Αυτό έχει θεσπιστεί, διότι οι παλιοί Χριστιανοί κατά τις ημέρες της Μ. Τεσσαρακοστής διετέλουν τελείως άσιτοι (νηστικοί) μέχρι των εσπερινών ωρών. Μπορούσαν λοιπόν να εκκλησιαστούν και να κοινωνήσουν κατά τις εσπερινές ώρες. Σήμερα η Λειτουργία των Προηγιασμένων τελείται και κατά την εσπέρα συνηθέστερα όμως τελείται κατά τις πρωινές ώρες προς διευκόλυνση των πιστών. Η Λειτουργία αυτή δεν έχει τον πανηγυρικό και θριαμβευτικό τόνο των άλλων Λειτουργιών, αλλά δεσπόζει σε αυτή το πένθιμο και κατανυκτικό στοιχείο.

Η Λειτουργία των Προηγιασμένων τελείται όλες τις Τετάρτες και Παρασκευές της Μ. Τεσσαρακοστής. Κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα τελείται μόνο τις τρεις πρώτες μέρες αυτής (Μ. Δευτέρα, Μ. Τρίτη και Μ. Τετάρτη). Επίσης τελείται και κατά τις ημέρες εορτών ευρισκομένων εντός της περιόδου της Μ. Τεσσαρακοστής. Δεν τελείται κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μ. Τεσσαρακοστής, καθώς και κατά τις Λειτουργίες αυτές δεν τελείται Θυσία, αλλά τα Τίμια Δώρα έχουν προαγιασθή. Ο Ιερέας, και αν κρατήσει τα ονόματα, δεν θα τα μνημονεύσει, στην Πρόθεση, αλλά θα τα αφήσει για τη Λειτουργία του Σαββάτου ή της Κυριακής. Επίσης, κατά τη Λειτουργία των Προηγιασμένων δε γίνονται μνημόσυνα.

Από το βιβλίο
«Περίοδος Τριωδίου»
Επιφανίου Ι. Θεοδωρόπουλου
Αρχιμανδρίτου

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ

Τ

Σββατο τς Ε' βδομδος τν Νηστειν χαρακτηρζεται στ ορτολγιο τς κκλησας ς «Σββατον το καθστου». πσης μνος ατς ψλλεται τμηματικς κατ τ πδειπνα τν τεσσρων πρτων Παρασκευν τς Τεσσαρακοστς. Τν πμπτη βδομδα γνεται νακεφαλαωσις....

Δν πιστεω ν πρχ λλο μνολογικ κεμενο τς κκλησας μας, πο ν χρησιμοποιθηκε τσες φορς σες κθιστος. Στ Μοναστρια τν διαβζουν κθε μρα κα λοι ο μοναχο τν γνωρζουν π στθους. Στς νορες εναι μα π τς προσφιλστερες στν λα κολουθες, πο συγκεντρνουν κθε Παρασκευ βρδυ κατ τν περοδο τς Τεσσαρακοστς να πλθος κσμου.....

Παναγα τν ποα μνολογε κθιστος, σ᾿ λη τν μακραωνη ζω τς κκλησας εναι τ κντρο τς ελαβεας τν χριστιανν, τ πρσωπο πο μακαρζουν, κατ τν πρρρησ της, «πσαι α γενεα» (Λουκ. 1, 48).

Θ παρατρξωμε τ διαφιλονικομενο θμα το χρνου τς συντξεως κα το ποιητο το καθστου....ποιος κα ν ταν ποιητς κα μ ποιοδποτε στορικ γεγονς κα ν συνεδθη πρωταρχικ κθιστος, να εναι τ διαμφισβτητο στοιχεο, πο μς δνουν ο σχετικς πηγς, τι μνος ψλλετο ς εχαριστριος δ πρς τν πρμαχο στρατηγ το Βυζαντινο κρτους ...

Κατ τν παρατρησι το Συναξαριστο μνος λγεται «κθιστος»,, γιατ ττε κατ τν σωτηρα τς Πλεως κα κτοτε μχρι σμερα, ταν ο οκοι το μνου ατο ψλλοντο, «ρθο πντες» τος κουαν ες νδειξιν εχαριστας πρς τν Θεοτκο, ν στος οκους τν λλων κοντακων «ξ θους» κθηντο.

Γιατ μως ψλλεται τν Μεγλη Τεσσαρακοστ;

...Μ τν Μεγλη Τεσσαρακοστ συνεδθη προφανς ξ ατας νς λλου λειτουργικο λγου: Μσα στν περοδο τς Νηστεας μππτει πντοτε μεγλη ορτ το Εαγγελισμο τς Θεοτκου. Εναι μνη μεγλη ορτ, πο λγ το πενθμου χαρακτρος τς Τεσσαρακοστς, στερεται προεορτων κα μεθερτων. Ατν κριβς τν λλειψι ρχεται ν καλψ ψαλμδα το καθστου, τμηματικς κατ τ πδειπνα τν Παρασκευν κα λκληρος κατ τ Σββατο τς Ε' βδομδος. Τ βρδυ τς Παρασκευς νκει λειτουργικς στ Σββατο, μρα πο μαζ μ τν Κυριακ εναι ο μνες μρες τς βδομδος τν Νηστειν, κατ τς ποες πιτρπεται ορτασμς χαρμοσνων γεγοντων, κα στς ποες, μεταφρονται ο ορτς τς βδομδος. Καθ᾿ ρισμνα Τυπικ κθιστος ψλλετο πντε μρες πρ τς ορτς το Εαγγελισμο κα κατ᾿ λλα τν ρθρο τς μρας τς ορτς. κθιστος μνος εναι τ Κοντκιο το Εαγγελισμο, μνος τς σαρκσεως το Λγου το Θεο.

Εναι Κοντκιο-μνος. Κατ τ σστημα τς συνθσεως το ποιητικο ατο εδους περιλαμβνει τ προομιο, «Τ προσταχθν μυστικς....», κα 24 οκους, πο χουν λφαβητικ κροστιχδα. διορρυθμα του σ σχση μ λλα Κοντκια συνσταται στ ατμελα πο κολουθον ο Οκοι του. Ο περιττο Οκοι (ατο πο ρχζουν π τ στοιχεα Α, Γ, Ε, Η, κλπ.) χουν ς ατμελο, τροπριο δηλαδ βσει το ποου συνετθησαν, τν πρτο Οκο γγελος πρωτοσττης....»)· χαρακτηριστικ των εναι ο ξ διπλς ποστροφς πρς τν Παναγα, πο ρχζουν μ τ «Χαρε» κα πο δωσαν τ λαϊκ νομα στν μνο: «Χαιρετισμο»... πδ (φμνιο) χουν τ «Χαρε νμφη νμφευτε», πο εναι κα τ φμνιο το προοιμου. Ο ρτιοι Οκοι (πο ρχζουν π τ στοιχεα Β, Δ, Ζ, Θ, κλπ.) χουν συντεθ μ βσι, εναι δηλαδ προσμοια, το δευτρου Οκου, «Βλπουσα γα ...), κα χουν φμνιο τ «λληλοϊα».

Θμα το Κοντακου το καθστου εναι τ μυστριο τς Σαρκσεως το Χριστο, μ κριο τνο στν παρχ τς σωτηρας, στν Εαγγελισμ τς Θεοτκου. Σ᾿ ατν ναφρονται τ προομιο, πο ποτελε περληψι το περιεχομνου το μνου, κα ο τσσερις πρτοι οκοι. Τ δεκατρα «Χαρε»,, πο κατακλεουν τος περιττος Οκους, δν εναι τποτε λλο παρ μα πκτασις κα ποιητικ ναδπλωσις κα πεξεργασα το γγελικο σπασμο «Χαρε κεχαριτωμνη». (Λουκ. 1, 28). πρωτοσττης γγελος, Γαβριλ, ρχεται κα φρνει τ θεϊκ μνυμα, τ «χαρε», στν Θεοτκο (Α) κενη πορε γι τν παρδοξο τρπο τς συλλψεως (Β)· Γαβριλ τς ξηγε τν πρρητο βουλ το Θεο (Γ) κα δναμις το ψστου πισκιζει τν πειργαμο Παρθνο κα συλλαμβνει τν Υἱό το Θεο (Δ). Θεοτκος πισκπτεται τν συγγεν της λισβετ, τν μλλουσα μητρα το Προδρμου, κα νταλλσσουν προφητικος λγους (Ε). ωσφ, μνηστρ τς Παρθνου, ταρσσεται π τν ζλη τν μφιβλων λογισμν, λλ πληροφορεται π τν γγελο τ μυστριο τς συλλψεως (Ζ). Χριστς γεννται κα ο ποιμνες προσκυνον τν μν το Θεο (Η). θεοδρμος στρ δεχνει τν δρμο στος μγους τς νατολς (Θ), ατο τν προσκυνον (Ι) κα δι᾿ λλης δο ναχωρον γι τν Βαβυλνα, ο θεοφροι κρυκες (Κ). Στν Αγυπτο φυγς Κριος συντρβει τ εδωλα κα μ τν φωτισμ τς ληθεας διχνει τ σκτος το ψεδους (Λ). Κα Συμεν δχεται στν γκλη του ς βρφος τεσσαρακονθμερο τν τλειο Θε κα λαμβνει τν ποθητ πλυσι (Μ). δ τελεινει τ πρτο μισ μρος το μνου, τ στορικ, πο περιλαμβνει τος πρτους Οκους, π τ Α ς τ Μ. Ο πλοιποι, π τ Ν ς τ Ω, ποτελον μι θεολογικ -θεωρητικ πεξεργασα το μυστηρου τς Σαρκσεως. να κτσις, πο δημιουργε Λγος το Θεο μ τν σρκωσ Του, δοξολογε τν δημιουργ (Ν). παρξενος -« ξνος» - τκος προτρπει τος νθρπους ν ξενωθον π τν κσμο κα ν μεταθσουν τν νο των στν οραν (Ξ). λος ταν στν γ δοξολογομενος Λγος, λλ κα π τν οραν δν πουσαζε (Ο). Ο γγελοι θαμασαν τ ργο τς νανθρωπσεως κα τν κοινωνα το Θεο κα τν νθρπων (Π). Ο σοφο κα ρτορες το κσμου μειναν φωνοι, μ μπορντας ν ξηγσουν τ μυστριο το παρθενικο τκου (Ρ). Ποιμν -Θες γνεται πρβατο -νθρωπος θλοντας ν σσ τν κσμο (Σ). Παρθνος γνεται φυλακτριο τεχος τν παρθνων κα λων τν πιστν (Τ). Κανες μνος δν μπορε ν πληρσ τν φρο το χρους στν Σαρκωθντα Βασιλα (Υ). Θεοτκος εναι φωτοδχος λαμπς, πο μς καθοδηγε στν γνσι το Θεο (Φ). Χριστς λθε στν κσμο γι ν το δσ χρι κα συγχρησι (Χ). δοξολογα πρς τν Υἱό συνδεται κα πρς τν νμνησι το μψχου ναο Του, τς Θεοτκου (Ψ). Κα μνος κλεει μ μα θαυμαστ ποστροφ πρς τν Παρθνο:

« πανμνητε μτερ
τεκοσα τν πντων γων
γιτατον Λγον,
δεξαμνη τν νν προσφορ,
π πσης ρσαι συμφορς
παντας
κα
τς μελλοσης λτρωσαι
κολ
σεως τος σο βοντας
λληλοϊα».

Στ στμα το γγλου, τς λισβετ, τν ποιμνων, τν μγων κα τν Αγυπτων στ πρτο μρος κα τν πιστν στ δετερο μπανουν ο 144 θαυμσιες ποιητικς ποστροφς κα τ γκμια τς Θεοτκου μ τς τσο πιτυχες ντιθσεις κα τς ραες θεολογικς εκνες. Εναι τσο γνωστς. ς διαβσουμε μνο τος χαιρετισμος το τελευταου περιττο Οκου, πο ρχζει μ τ στοιχεο Ψ. Θμα του εναι Θεοτκος ς νας μψυχος κα γιος το παντοκρτορος Κυρου:

Χαρε, σκην το Θεο κα Λγου,
Χαρε, γα γων μεζων.
Χαρε, κιβωτ χρυσωθεσα τ Πνεματι,
Χαρε, θησαυρ τς ζως δαπνητε.
Χαρε, τμιον διδημα βασιλων εσεβν,
Χαρε, καχημα σεβσμιον ερων ελαβν.
Χαρε, τς κκλησας σλευτος πργος,
Χαρε, τς βασιλεας τ πρθητον τεχος.
Χαρε, δι᾿ ς γερονται τρπαια,
Χαρε, δι᾿ ς χθρο καταππτουσι.
Χαρε, χρωτς το μο θεραπεα,
Χαρε, ψυχς τς μς σωτηρα.
Χαρε, νμφη νμφευτε».

Παλαιτερα μνος ψλλετο. Σμερα ψλλεται μνο τ προομιο σ χο πλ. δ'. Περιεχμεν του εναι Εαγγελισμς, τ θμα το Κοντακου:

«Τ προσταχθν μυστικς
λαβ
ν ν γνσει,
ν τ σκην το ωσφ
σπουδ
πστη
σματος λγων τ πειρογμ·
κλνας τ καταβσει τος ορανος
χωρε
ται ναλλοιτως λος ν σο·
ν κα βλπων ν μτρ σου,
λαβντα δολου μορφν,
ξσταμαι κραυγζειν σοι·
Χα
ρε, νμφη νμφευτε».

Ο Οκοι παγγλλονται σμερα μμελς π τν ερα στ μσον το ναο, δηλαδ στ θσι πο πρν ερσκετο μβων, π τν ποο ρχικ ψλλετο τ Κοντκιο. λας παναλαμβνει στ τλος κθε Οκου τ φμνιο -τν πδ χο πλι πλ. δ':

«Χαρε, νμφη νμφευτε», στος περιττος οκους·
«λληλοϊα», στος ρτους.

ταν κθιστος συνεδθη μ τ στορικ γεγοντα, πο ναφρονται στ σωτηρα τς Κωνταντινουπλεως, ττε συνετθη νο εδικ προομιο, γεμτο δοξολογα κα κεσα, τ τσο γνωστ «Τ περμχ». Στν πρμαχο στρατηγ, πλις τς Θεοτκου, πο λυτρθηκε χριν σ᾿ Ατν π τ δειν, ναγρφει τ νικητρια κα παρακαλε Ατν πο χει τν καταμχητη δναμι ν τν λευθερν π τος ποικλους κινδνους γι ν τν δοξολογ κρζοντας τ «Χαρε, νμφη νμφευτε». μνος ψλλεται κα πλι σ χο πλ. δ'.

«Τ περμχ στρατηγ τ νικητρια,
ς λυτρωθεσα τν δεινν, εχαριστρια
ναγρφω σοι Πλις σου, Θεοτκε·
λλ᾿ ς χουσα τ κρτος προσμχητον,
κ παντοων με κινδνων λευθρωσον,
να κρζω σοι·
Χα
ρε, νμφη νμφευτε»

(π τ βιβλο το .Μ. Φουντολη:
ΛΟΓΙΚΗ ΛΑΤΡΕΙΑ, κδ. Α. Δ).

ΚΑΤΑΝΥΚΤΙΚΟΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΙ

Το απόγευμα της Κυριακής της Τυροφάγου τελείται ο κατανυκτικός Εσπερινός της Συγνώμης.
Κατανυκτικός λέγεται, διότι ψάλλονται κατανυκτικά τροπάρια από το Τριώδιο, πού το περιεχόμενο τους διαποτίζεται από βαθιά συναίσθηση της αμαρτωλότητας, πένθος, συντριβή, μετάνοια και θερμή ικεσία για άφεση αμαρτιών.
Εσπερινός Συγνώμης λέγεται, αυτός μόνον, από τους κατανυκτικούς, διότι στο τέλος της ακολουθίας ό λαός ασπάζεται το Ευαγγέλιο ζητώντας από τον Ιερέα συγγνώμη και στη συνέχεια καί μεταξύ τους, ώστε συγχωρεμένοι να αρχίσουν τη Μεγ. Τεσσαρακοστή. Πρόκειται για μια ωραία συνήθεια, πού καλό είναι να αναβιώσει.
Αυτοί οι κατανυκτικοί Εσπερινοί τελούνται κάθε Κυριακή της Μεγ. Τεσσαρακοστής.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό των Εσπερινών αυτών είναι ότι μετά την Είσοδο και το «Εσπέρας Προκείμενον», αλλάζει ό διάκοσμος της Αγίας Τραπέζης και ή στολή του Ιερέως. Από πασχαλινή, λόγω της Κυριακής, μεταπίπτει σε πένθιμη, λόγω της Τεσσαρακοστής (αλλάζουν τα λευκά με πορφυρά - έφ' όσον τον Χριστό δεν Τον πενθούμε ως άνθρωπο, άλλ' ως Βασιλέα Θεό). Όπου χρησιμοποιούνται μώβ ή μαύρα, είναι συνήθεια μεταφερθείσα από τη Δύση.

Στο τέλος του Εσπερινού ψάλλονται τα τροπάρια «Θεοτόκε Παρθένε...», «Βαπτιστά του Χριστού...» κ.λπ….. και κατακλείονται με την ευχή του Αγίου Έφραίμ του Σύρου:


«Κύριε καί Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας και άργολογίας μη μοι δως.
Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισαί μοι τω σω δούλω.
Ναι, Κύριε, Βασιλεύ, δώρησαί μοι του όράν τα έμά πταίσματα και μη κατακρίνειν τον άδελφόν μου ότι εύλογητός ει εις τους αίώνας των αιώνων. Αμήν».


Λέγοντάς την, κάνουμε και τρεις μεγάλες μετάνοιες. Ακολουθούν δώδεκα μικρές, ενώ λέμε μυστικώς το: «Ό Θεός ίλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ» και στο τέλος επαναλαμβάνεται το: «Ναί Κύριε, Βασιλεύ...» κάνοντας και τετάρτη μεγάλη μετάνοια.

ρμηνεα

"Κριε κα Δσποτα τς ζως μου, μν πιτρψεις ν μ κυριεσει τ πνεμα τς ργας, τς περιργειας, τς φιλαρχας, κα τς ργολογας.

Χρισε σ σ μνα, τν τιποτνιο δολο Σου, πνεμα σωφροσνης, ταπεινοφροσνης, πο μονς κα γπης.

Να, Κριε, κα Βασιλι μου, δς μου τ χρισμα ν βλπω μνο τς δικς μου μαρτες κα τ λθη κα ν μ κατακρνω τν δελφ μου. Γι Σνα πο εσαι ξιος κθε τιμς κα δοξολογας στος τελετητους αἰῶνες. μν."

Η

περίοδος που διανύουμε είναι περίοδος προετοιμασίας και κατανύξεως. Ο Άγιος Εφραίμ στην προσευχή του προτρέπει όλους μας να ζητάμε από τον Κύριο δύο τινά: 1ον να μας απαλλάξει από τα κακά πνεύματα που απομακρύνουν τη χάρη του Θεού και 2ον να μας χαρίσει τις δωρεές και τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος.
Ας είναι καθημερινό και επίμονο το αίτημα αυτό. Μόνο λουσμένοι μέσα στη χάρη του Παναγίου Πνεύματος θα γιορτάσουμε αληθινά τα Πάθη και την Ανάσταση του Κυρίου μας
.

Ευχαριστούμε θερμά:

την Ιερά Μητρόπολη Καισαριανής(www.imkby.gr)

και το enoriaka.gr

Δεν υπάρχουν σχόλια: